SAPIENS: LƯỢC SỬ LOÀI NGƯỜI

Tùng Nguyễn

Sự thú vị đầu tiên mà tôi nhận thấy trong cuốn sách là xuyên suốt nội dung, tác giả không chỉ đưa ra các dấu mốc lịch sử quan trọng từ khi loài người xuất hiện trên trái đất, mà còn trình bày quan điểm cá nhân để giải thích vì sao lịch sử phát triển theo hướng này chứ không phải hướng khác. Rõ ràng, ông có tư duy phản biện sắc sảo và điểm thu hút đặc biệt trong cách hành văn của ông là sự tập trung vào sức mạnh của các câu chuyện và huyền thoại. Đối với tôi, đây là một tác phẩm lớn, chứa đựng một khối lượng tri thức khổng lồ, một cuốn sách gợi lên rất nhiều câu hỏi quan trọng về lịch sử loài người. Ông đã mang đến cho người đọc một bức tranh rõ nét về bản chất, đặc tính của Homo Sapiens đã giúp cho chúng tồn tại đến ngày nay, trong khi những người anh em họ hàng của chúng lại biến mất.

    Tư tưởng bao trùm câu chuyện về lịch sử loài người từ Cách mạng Nhận thức, Cách mạng Nông nghiệp, Sự thống nhất của Loài người, đến Cách mạng Khoa học có thể hiểu như sau:

• Hiểu biết về bản chất loài người: Cuốn sách đề cập đến sự tiến hóa, tâm lý, xã hội và hành vi của loài người, giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc hơn về nguồn gốc và bản chất của loài người. 
• Ý thức về sự đa dạng: Tư duy tiến hóa khuyến khích sự đa dạng và sự khác biệt trong loài người, từ văn hóa, tôn giáo, đến giới tính và chủng tộc, đồng thời khuyến khích sự tôn trọng và hiểu biết đối với những sự đa dạng này.
• Hướng về tương lai: Cuốn sách có thể truyền cảm hứng và khích lệ người đọc suy ngẫm về tương lai của loài người, với hy vọng về sự tiến bộ và hòa bình.

Ba điểm mà tôi tâm đắc về cuốn sách này. Điểm thứ nhất, trong Cách mạng Nhận thức, tác giả đã gợi mở câu hỏi “Điều gì cho phép con người hợp tác trên một số lượng lớn? Câu trả lời đó là Trí tưởng tượng. Con người có thể hợp tác linh hoạt với vô số người lạ, bởi vì con người có thể tạo ra và tin vào các điều hư cấu. Các loài động vật khác sử dụng hệ thống giao tiếp của chúng để mô tả hiện thực. Một con tinh tinh có thể nói, “Kìa! Có một con sư tử, hãy chạy đi!” hay “Nhìn kìa! Có một cây chuối đằng kia! Hãy tới đó và lấy chuối!”. Trái lại, con người sử dụng ngôn ngữ không đơn thuần để miêu tả thực tại, mà còn để tạo ra những thực tế mới, những thực tế hư cấu. Một người có thể nói, “Sư tử là thần linh giám hộ bộ lạc chúng ta”. Và nếu tất cả chúng ta đều tin vào câu chuyện mới được nghĩ ra này, thì chúng ta sẽ làm theo những quy tắc, luật lệ và tiêu chuẩn, và thế là chúng ta có thể hợp tác. Trong lĩnh vực kinh tế, điều này cũng tương tự. Các công ty và tập đoàn là những yếu tố quan trọng nhất trong nền kinh tế toàn cầu ngày nay. Có nhiều người có thể đang làm việc cho các tập đoàn như Google, Toyota hoặc McDonald. Những thứ này chính xác là gì? Chúng là những thứ mà pháp luật gọi là các thực thể pháp lý. Chúng là các câu chuyện được sáng tạo, hư cấu và duy trì bởi các nhà luật sư tài năng. Một ý tưởng hết sức thú vị.

Điểm thứ hai, ông không ngần ngại đề cập đến những luận điểm mạnh mẽ và gây tranh cãi, như việc coi Cách mạng Nông nghiệp là một sự lừa dối lớn nhất của lịch sử. Tôi rất ấn tượng cũng như vô cùng tò mò khi đọc đến đoạn này. Ông cho rằng, Cách mạng Nông nghiệp chỉ là một khả năng đã trở thành hiện thực trong rất nhiều khả năng có thể xảy ra của lịch sử. Rõ ràng, tác giả đã thoát khỏi quan điểm xem con người là trung tâm của vũ trụ, mù quáng ca ngợi các nền văn minh nhân loại như là di sản tích lũy tri thức, tinh thần, vật chất gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của loài người. Thay vào đó, ông đưa ra cái nhìn khách quan, vạch trần bóng tối của nền văn minh nông nghiệp. Dù có xảy ra một cách ngẫu nhiên, cuộc cách mạng này lại trở thành một nếp sống mới, khiến con người phải đối mặt với nhiều thách thức và khổ đau. Cách mạng Nông nghiệp đã dẫn đến sự gia tăng các nguồn lương thực dự trữ, góp phần vào sự bùng nổ dân số, song cũng đồng nghĩa với một loạt các vấn đề như bệnh tật, đói kém và tăng sự phân biệt giai cấp. Mặt khác, cuộc cách mạng này cũng kéo theo những hệ quả như lao động căng thẳng, sự hạn chế trong chế độ dinh dưỡng, nguy cơ mất mùa và tăng cường các hình thức bạo lực. Ông viết “Mỗi giai đoạn trong lịch sử đều là một giao lộ. Từ quá khứ đến hiện tại chỉ có một con đường duy nhất, nhưng đến tương lai thì có vô số những ngã rẽ. Một số con đường to hơn, bằng phẳng hơn, được chỉ dẫn tốt hơn, và như thế có lẽ sẽ được nhiều người chọn hơn, nhưng đôi khi lịch sử – hoặc những người làm nên lịch sử – lại đi theo những ngả rẽ bất ngờ”. Cuốn sách đã phá vỡ những định kiến trước đây bằng kiến thức uyên thâm và tư duy phản biện sắc bén.

Điểm thứ ba, cuốn sách gợi ý rằng hạnh phúc của con người có thể chỉ là vấn đề về sự mong đợi, kỳ vọng. Đây là một khía cạnh trừu tượng, khó nhằn mà con người luôn tìm kiếm qua các thời kỳ lịch sử. Trong suốt 70.000 năm lịch sử của loài người, một câu hỏi đặt ra là liệu sự tiến bộ của loài người cuối cùng có làm cho chúng hạnh phúc hơn không?. Ông viết rằng “Hạnh phúc không thực sự phụ thuộc vào các điều kiện khách quan của sự giàu có, sức khỏe hoặc thậm chí là cộng đồng. Nó phụ thuộc vào mối tương quan giữa các điều kiện khách quan và kỳ vọng chủ quan”. Khái niệm này có lẽ được minh họa rõ hơn qua câu chuyện về hai anh em sinh đôi. Một người bị tổn thương vĩnh viễn ở chân trong một vụ tai nạn xe hơi, trong khi cùng ngày, người anh trai sinh đôi đã trúng xổ số. Hai năm sau, cả hai anh em sẽ có cùng một mức độ hạnh phúc mà họ từng có trong ngày định mệnh đó, tốt hơn hoặc tồi tệ hơn. Đó là bởi vì những kỳ vọng của họ đối với cuộc sống đã được điều chỉnh và theo ông, hạnh phúc là một chức năng của những kỳ vọng đó. Điểm thú vị ở đây là rất hiếm các nhà sử học lại đặt những vấn đề, câu hỏi như vậy. Trong cuốn sách này, chúng ta thấy được hai góc nhìn: một là từ góc độ khoa học, xem hạnh phúc như một chuỗi các phản ứng sinh hóa; và hai là từ góc độ tôn giáo, với chỉ có Phật giáo hiểu rõ nhất về vấn đề này và có cách tiếp cận gần gũi với quan điểm khoa học. Ông tiếp cận khái niệm hạnh phúc bằng cách vận dụng các kiến thức đa ngành như sinh học, tâm lý, triết học và tôn giáo, từ đó hình dung sâu sắc hơn về bản chất, động lực của loài người.

Sự thú vị và tính thời sự của “Sapiens: Lược sử loài người” không chỉ nằm trong việc nghiên cứu về lịch sử, mà còn trong khả năng áp dụng các phân tích và dự báo vào tương lai của nhân loại. Yuval Noah Harari không chỉ tập trung vào việc khám phá những sự kiện quan trọng của quá khứ, mà còn thách thức chúng ta suy nghĩ về những gì có thể xảy ra tiếp theo cho loài người. Bill Gates viết “Nó sẽ là nguồn cảm hứng cho những cuộc trò chuyện tuyệt vời quanh bàn ăn tối. Nó không bao giờ gây thất vọng”. Đó là lý do vì sao nên đọc Lược sử Loài người.