Tôi xin chia sẻ một vài cảm nhận sau khi đọc quyển sách này. Trần Trọng Kim là một học giả danh tiếng, nhà giáo dục, nhà biên khảo văn học và sử học Việt Nam, bút hiệu Lệ Thần. Ông rất chú trọng đến vấn đề chép sử và học lịch sử. Ngay trong lời tựa tác phẩm Việt Nam sử lược, ông đã viết: “Sử là sách không những chỉ để ghi chép những công việc đã qua mà thôi, nhưng lại phải suy xét việc gốc ngọn, tìm tòi cái căn nguyên những công việc của người ta đã làm để hiểu cho rõ những vận hội trị loạn của một nước”. Đây gần như là tuyên ngôn cho sự nghiệp sử học của ông.
Cuốn sách không đào sâu chi tiết về những sự kiện hay con người lịch sử, sách chỉ cung cấp cho người đọc những kiến thức nền tảng hay một cái nhìn khái quát về lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng đến thời Pháp thuộc. Cuốn sách được trình bày rất rõ ràng, ngắn gọn và văn phong gần gũi, dễ đọc, nên tôi chắc chắn rằng các bạn có thể dễ dàng ghi nhớ những cột mốc chính trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Nhìn bao quát toàn bộ tác phẩm, ngoài những ưu điểm, thì tác phẩm cũng không tránh hỏi những hạn chế. Ví dụ, cuốn sách được viết vào thời kỳ Pháp thuộc, mà ông cũng từng làm quan cho chính quyền thực dân Pháp nên một số quan điểm, nhận định có tính bênh vực cho thực dân Pháp. Sau thời Pháp thuộc, nhà sử học Trần Huy Liệu, đã phê phán cuốn Việt Nam sử lược là “nặng quan điểm thực dân” [1]. Mặc dù còn nhiều lỗi sai, nhưng ông cũng rất thận trọng, ông có viết “xin để về sau, nhà làm sử sẽ tìm đủ tài liệu mà chép cho rõ ràng và phê bình cho chính đáng”.
Đối với quyển sách này, tôi có ba điều tâm đắc:
Thứ nhất, là lối hành văn bình dị, dễ hiểu, nhưng có khí lực. Vũ Ngọc Phan cho rằng “Văn ông là một thứ văn rất hay, tuy rất giản dị mà không bao giờ xuống cái mực tầm thường; lời lời sáng suốt, giọng lại thiết tha như người đang giảng dạy. Lối văn ấy là lối văn của một nhà văn có nhiệt tâm, có lòng thành thật”.
Thứ hai, ông đã thoát khỏi hoàn toàn lối chép sử biên niên theo thời gian của các bậc tiền bối trước kia. Ở mỗi thời đại, ví dụ nhà Lý, nhà Trần, nhà Hồ, nhà Lê, ông nhóm thành từng vấn đề chính yếu để bàn thảo và kê cứu như việc quan chế, việc võ bị, việc khoa cử…, giúp cho độc giả hình dung về bối cảnh xã hội và chính trị lúc bấy giờ, từ đó có thể so sánh sự khác biệt và tiến triển của xã hội Việt Nam qua các triều đại. Ông còn ghi chép, đánh giá, lên án những nhân vật phản quốc bán nước, làm ô nhục quốc thể.
Thứ ba, tôi nghĩ ông đã rất can đảm, đúng đắn để giữ được sự công bằng. Đó chính là trường hợp ông viết về cuộc khởi nghĩa Tây Sơn và đức độ của vua Quang Trung. Có đoạn ông viết: “Những người làm quốc sử nước Tàu và nước ta thường chia những nhà làm vua ra chính thống và ngụy triều. Nhà nào, một là đánh giặc mở nước, sáng tạo ra cơ nghiệp; hai là được kế truyền phân minh, thần dân đều phục; ba là dẹp loạn yên dân, dựng nghiệp ở đất Trung Nguyên, thì cho là chính thống. Nhà nào, một là làm tôi cướp ngôi vua, làm sự thoán đoạt không thành; hai là xưng đế, xưng vương ở chỗ rừng núi, hay là ở đất biên địa; ba là những người ngoại chủng vào chiếm nước làm vua, thì cho là ngụy triều“. Tuy nhiên, khi viết về nhà Nguyễn Tây Sơn, có đoạn: “Vậy lấy lẽ tôn bản triều mà xét thì nhà Nguyễn Tây Sơn là ngụy, mà lấy công lý mà suy thì vua Quang Trung Nguyễn Huệ là một ông vua cùng đứng ngang vai với vua Đinh Tiên Hoàng, vua Lê Thái Tổ, mà nhà Nguyễn Tây Sơn cũng là một nhà chính thống như nhà Đinh và nhà Lê vậy“.
Sau khi đọc quyển sách này, tôi thấy và cảm nhận được lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam. Ở Việt Nam có rất nhiều vĩ nhân, chẳng khác gì ở Tàu, ở Tây cả. Ví dụ, về Trần Hưng Đạo có đoạn ghi: “Hưng Đạo Vương thực là hết lòng với vua, với nước, tuy rằng uy quyền lừng lẫy, mà vẫn giữ chức phận làm tôi, không dám điều gì kiêu ngạo. Đang khi quân Nguyên quấy nhiễu, ngài cầm binh quyền, Thánh Tông, Nhân Tông cho ngài được chuyên quyền phong tước. Thế mà ngài không dám tự tiện phong thưởng cho ai cả. Ngài cẩn thận như thế và ở với ai cũng thật là công chính cho nên đến khi ngài mất, tự vua cho chí bách tính ai cũng thương tiếc. Nhân dân nhiều nơi lập đền thờ phụng để ghi nhớ cái công đức của ngài“.
Vì vậy, nếu bạn là một người quan tâm đến lịch sự Việt Nam, hoặc nếu bạn mới bắt đầu nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn về lịch sử Việt Nam thì bạn cũng có thể bắt đầu với quyển sách này.
Tài liệu tham khảo:
[1] Việt Nam Sử Lược, https://vi.wikipedia.org/wiki/
[2] Nhận xét cuốn “Việt Nam sử lược”, https://vanhoalichsu.wordpress.com