Thú thật, tôi mua Ba màn kịch chỉ vì thấy trên bìa ghi tên một nhà văn đoạt giải Nobel. Tôi không đọc nhiều sách văn học hàn lâm, nên cũng hơi lo sẽ không hiểu gì. Nhưng cuốn sách khá mỏng, và tôi đọc hết trong một tuần. Có những cuốn sách đọc xong ta muốn kể ngay cho ai đó nghe. Ba màn kịch của Jon Fosse thì ngược lại. Gấp sách lại, tôi chỉ muốn im lặng một lúc lâu, như thể tôi không biết bắt đầu từ đâu.

Câu chuyện đơn giản đến lạ. Hai đứa trẻ mười bảy tuổi, Asle và Alida, dắt nhau rời làng chài lên thành phố Bjørgvin dưới mưa. Alida sắp sinh mà hai đứa không có chỗ ở, gõ cửa nhà nào cũng bị từ chối. Sau này đọc giới thiệu, tôi mới biết cảnh đó gợi lại chuyện Giuse và Maria đêm Giáng sinh không tìm được quán trọ.. Nhưng Fosse không kể lại một huyền thoại thánh thiện. Ông để Asle, vì tình yêu và sự tuyệt vọng, trượt dần vào tội ác, rồi cuối cùng bị bắt và bị treo cổ.

Điều khiến tôi thấy thú vị là cách Fosse kể mà như không kể. Những vụ giết người, lẽ ra là cao trào của một cuốn tiểu thuyết thông thường, lại được lướt qua gần như vô hình. Nhà nghiên cứu Nhật Chiêu cũng bất ngờ khi thấy ba vụ giết người của Asle được thể hiện rất kín đáo. Chính khoảng trống ấy lại nặng hơn mọi trang mô tả. Như trong bi kịch Hy Lạp, tác giả không phán xét hộ người đọc. Ông trả lại cho ta quyền, và cả gánh nặng, của việc tự suy nghĩ. Đọc Fosse, tôi hiểu rằng im lặng cũng là một cách kể chuyện, có khi còn là cách kể trung thực nhất.

Tôi phải nói thật là văn của Fosse lúc đầu làm tôi hơi khó chịu. Câu cứ lặp đi lặp lại, chữ “anh nói”, “cô nói” xuất hiện liên tục, dấu chấm thì ít, dấu phẩy thì nhiều. Có lúc tôi muốn gấp sách lại. Nhưng đọc được chừng ba chục trang thì tôi quen với nhịp đó, rồi tự nhiên bị cuốn vào, giống như nghe tiếng mưa rơi đều đều ngoài hiên, nghe mãi thành ra dễ chịu.

Cái chết của Asle xuất phát từ sự thờ ơ và định kiến của mọi người, và nếu con người biết đồng cảm, sẻ chia thì bi kịch đã không xảy ra. Tôi đồng ý, nhưng nghĩ Fosse còn đi xa hơn một lời phê phán xã hội. Ông đặt ta trước một câu hỏi không có đáp án: khi tình yêu đẩy con người vượt qua lằn ranh đạo đức, ta nên thương hay nên kết án? Asle vừa là kẻ sát nhân vừa là một người cha, một người tình hết lòng. Fosse không giải quyết mâu thuẫn ấy. Ông để nó nằm yên đó, nhức nhối, như chính cuộc đời.

Alida sống tiếp sau cái chết của Asle, và suốt đời bà không bao giờ muốn nói gì về Asle và những gì đã xảy ra. Nỗi đau không lời ấy chính là “điều không thể nói” mà Ủy ban Nobel nhắc tới. Người ta có thể sống cả đời bên một ký ức mà không bao giờ gọi được tên nó.

Thứ còn lại trong tôi sau cùng không phải là tội ác, mà là hình ảnh hai đứa trẻ nắm tay nhau đi dưới mưa, yêu nhau một cách vụng về mà trọn vẹn.