Phim The Last Emperor tái hiện cuộc đời Ái Tân Giác La Phổ Nghi – vị hoàng đế cuối cùng của Trung Hoa – từ lúc lên ngôi năm ba tuổi cho tới khi qua đời năm 1967 với thân phận một người làm vườn bình thường tại Bắc Kinh. Bộ phim là tác phẩm điện ảnh phương Tây đầu tiên được chính phủ Trung Quốc cho phép quay bên trong Tử Cấm Thành, huy động khoảng 19.000 diễn viên quần chúng, phần nhạc do Ryuichi Sakamoto viết trong đúng một tuần và cũng đoạt giải Oscar. Tại lễ trao giải năm 1988, phim thắng trọn vẹn cả 9 đề cử.

Điều đáng nói là bộ phim không kể một câu chuyện về quyền lực. Nó kể một câu chuyện về sự giam cầm: một con người bị lịch sử chuyển từ không gian giam giữ này sang không gian giam giữ khác, và chỉ tìm thấy tự do khi không còn gì để mất. Bốn câu hỏi thảo luận dưới đây đều xoay quanh trục ý nghĩa ấy.

Câu 1. Trong bốn không gian ông từng sống, nơi nào là “nhà tù” đúng nghĩa nhất với Phổ Nghi? Vì sao một cung điện lộng lẫy lại có thể giam người chặt hơn một xà lim?

Bốn không gian lớn trong đời Phổ Nghi là Tử Cấm Thành (1908-1924), Tô giới Thiên Tân (1925-1931), Mãn Châu Quốc (1932-1945) và Trại cải tạo Fushun (1950-1959). Nhà tù đúng nghĩa nhất chính là Tử Cấm Thành. Một xà lim giam giữ thân thể, nhưng người tù luôn ý thức được rằng mình đang bị giam. Điều này cho thấy ý niệm về tự do vẫn còn nguyên vẹn trong họ. Cung điện thì ngược lại: nó giam bằng nghi lễ, bằng sự tôn sùng và bằng ảo tưởng quyền lực, đến mức người bị giam không còn muốn thoát ra nữa. Phổ Nghi được xưng tụng là chủ nhân của thiên hạ nhưng không được bước qua cổng thành, không được gặp mẹ ruột khi bà qua đời, và mọi mệnh lệnh ông ban ra đều chỉ có hiệu lực trong phạm vi những bức tường đỏ. Nhà tù nguy hiểm nhất là nhà tù mà tù nhân yêu quý và ngỡ rằng đó là đặc quyền. Ngược lại, trại cải tạo Fushun, nơi ông thực sự bị cầm tù, lại là nơi đầu tiên ông được gọi bằng tên riêng, tự buộc dây giày và học cách sống như một con người.

Câu 2. Cảnh cánh cổng Tử Cấm Thành đóng sập trước mặt cậu bé Phổ Nghi khi mẹ ruột rời đi được lặp lại nhiều lần. Bertolucci muốn nói gì qua motif “cánh cửa đóng”?

Motif này là xương sống cấu trúc của bộ phim. Mỗi lần một cánh cửa khép lại là một lần Phổ Nghi mất đi một phần bản thân: mất người thân, mất ngai vàng, mất quốc tịch, mất tự do. Bertolucci để tiếng cửa đóng nói thay lời thoại, biến một âm thanh vật lý thành dấu chấm hết cho từng chương đời. Quan trọng hơn, trong mọi lần cửa đóng, Phổ Nghi luôn đứng ở phía trong và luôn là người chạy theo, chưa một lần ông là người quyết định cửa mở hay đóng. Đó là cách đạo diễn nói rằng ông không bao giờ là chủ thể của chính cuộc đời mình mà chỉ là đối tượng bị lịch sử sắp đặt. Cánh cửa ấy cũng có tính hai mặt: nó vừa nhốt vừa che chở, và bi kịch lớn nhất của nhân vật là ông đã không phân biệt được hai điều đó.

Câu 3. Con dế trong chiếc hộp nhỏ xuất hiện ở đầu và cuối phim. Khi con dế bò ra ở cảnh cuối, đó là sự giải thoát hay lời nhắc rằng tất cả đã quá muộn?C

Con dế là mối liên kết duy nhất còn sót lại giữa cậu bé Phổ Nghi 3 tuổi bước lên ngai vàng và ông già Phổ Nghi ở cuối đời. Nó cho thấy vương triều huy hoàng ngày xưa giờ chỉ còn là một món đồ chơi cũ kỹ, bám bụi lịch sử. Chiếc hộp tượng trưng cho Tử Cấm Thành và những xiềng xích vương quyền đã giam cầm Phổ Nghi cả đời. Khi con dế bò ra, đó là lúc linh hồn ông thực sự được tự do, thoát khỏi những bi kịch chính trị. Con dế vẫn sống sau hàng chục năm vùi lấp dưới ngai vàng. Nó đại diện cho sức sống mãnh liệt của Phổ Nghi, người đã sống sót qua mọi biến động từ hoàng đế, tù nhân cho đến một công dân bình thường. Đây là một sự giải thoát nhưng giá trị của nó không nằm ở chỗ đến sớm hay muộn, mà ở chỗ cuối cùng ông đã nhìn thấy và tự tay mở chiếc hộp, điều mà suốt cả cuộc đời trước đó ông chưa từng làm được.

Câu 4. Cuối đời, Phổ Nghi tự do nhất khi ông không còn là ai cả. Cái giá của thứ tự do đó có đáng không? Có chấp nhận đánh đổi như vậy?

Cái giá là rất lớn: ngai vàng, danh phận, gia đình (Uyển Dung suy sụp vì thuốc phiện và ly tán), mười năm cải tạo và toàn bộ ý niệm về bản thân. Đổi lại, ông có được điều mà cả cuộc đời trước đó chưa từng có: khả năng tự chăm sóc mình, một công việc thật, và lần đầu tiên được đánh giá bằng việc mình làm chứ không phải bằng dòng máu mình mang. Cần lưu ý rằng Phổ Nghi không hề lựa chọn cuộc đánh đổi này, lịch sử đã cưỡng bức ông. Vì vậy câu hỏi “có đáng không” thực chất là câu hỏi dành cho người xem chứ không phải cho nhân vật. Với tôi, sự đánh đổi là đáng, nhưng không phải vì tự do vô danh đẹp đẽ, mà vì phương án tiếp tục làm một biểu tượng rỗng, thậm chí còn ít nhân tính hơn. 

Kết luận

Không phải mọi nơi khiến ta thấy dễ chịu đều là nơi ta được tự do. Một môi trường an toàn, được phục vụ và được tôn trọng vẫn có thể là một chiếc lồng nếu nó lấy đi quyền tự quyết. Chiếc lồng êm ái luôn là chiếc lồng khó nhận ra nhất. Chi tiết một người đàn ông trưởng thành phải học buộc dây giày cho thấy tự do không chỉ là được phép làm, mà còn là có khả năng làm. Kỹ năng sống độc lập chính là điều kiện của tự do. Không bao giờ là quá muộn để mở chiếc hộp, nhưng đừng đợi sáu mươi năm. Sự tỉnh thức muộn vẫn có giá trị, song mỗi năm chần chừ là một năm sống thay cho vai diễn mà người khác đã viết sẵn.

The Last Emperor không phải một bộ phim về sự sụp đổ của một triều đại, mà về hành trình một con người đi từ chỗ là biểu tượng đến chỗ được làm người. Bộ phim đặt ra một câu hỏi vẫn còn nguyên tính thời sự: mỗi chúng ta đang sống trong Tử Cấm Thành nào của riêng mình, và ai đang là người giữ chìa khóa? Câu trả lời mà bộ phim gợi ý là chiếc hộp vẫn luôn ở đó, dưới chân chiếc ngai mà chính ta dựng lên, vấn đề chỉ là ta có đủ can đảm cúi xuống mở nó ra hay không.